Cảnh giác với bệnh tiểu đường thai kỳ?
Bệnh tiểu đường thai kỳ thường không có triệu chứng. Đó là lí do mà hầu hết phụ nữ mang thai nên thực hiện xét nghiệm đường huyết vào tuần thai thứ 24-28. Đây là căn bệnh mà chị em phải hết sức chú ý để đảm bảo sức khỏe cho cả mẹ và em bé trong suốt thời gian mang thai và sau này.
Bệnh tiểu đường thai kỳ là gì?
Đây là một typ bệnh tiểu đường mà một số phụ nữ mắc phải trong thời gian mang thai. Vấn đề sức khỏe này tương đối phổ biến trong thai kì, khoảng 2-10% phụ nữ mắc phải tình trạng này,
Tiểu đường là một bệnh nội tiết phức tạp, nhưng hiểu một cách đơn giản là bạn có nồng độ đường cao bất thường trong máu. Những điều đang xảy ra trong cơ thể bạn là: khi bạn ăn vào, hệ thống tiêu hóa sẽ chuyển hóa hầu hết thực phẩm thànhmột loại đường đơn giản là glucose. Glucose đi vào máu và sau đó, nhờ sự giúp đỡ của insulin (một loại hormon do tuyến tụy tiết ra), các tế bào của bạn sẽ sử dụng glucose như một nhiên liệu để tạo ra năng lượng duy trì sự sống. Tuy nhiên, nếu cơ thể bạn không sản xuất đủ insulin – hoặc các tế bào gặp vấn đề trong đáp ứng với insulin – quá nhiều đường sẽ nằm lại trong máu của bạn thay vì được chuyển vào trong tế bào để chuyển hóa thành năng lượng.
Khi mang thai, những thay đổi về hormon có thể làm cho các tế bào của bạn kém đáp ứng với insulin. Đối với hầu hết những người sắp làm mẹ, đây không hẳn là một vấn đề: Khi cơ thể cần thêm insulin, tuyến tụy sẽ có trách nhiệm tiết ra nhiều insulin hơn. Nhưng nếu tuyến tụy không theo kịp với nhu cầu insulin tăng lên trong quá trình mang thai, nồng độ glucose trong máu bạn sẽ trở nên quá cao, dẫn đến đái tháo đường thai kỳ.
Hầu hết phụ nữ bị tiểu đường do mang thai sẽ hết bệnh sau khi sinh em bé. Tuy nhiên, nếu bạn đã từng mắc chứng này trong thai kỳ, nguy cơ bạn bị tiểu đường trở lại trong lần mang thai tiếp theo hoặc sau này sẽ cao hơn.
Dấu hiệu của bệnh tiểu đường do thai kỳ
Bệnh tiểu đường thai kỳ thường không có triệu chứng. Đó là lí do mà hầu hết phụ nữ mang thai nên thực hiện xét nghiệm đường huyết vào tuần thai thứ 24-28.
Tuy nhiên, nếu bạn đang có nguy cơ mắc bệnh tiểu đường cao hoặc đang có những dấu hiệu của bệnh (chẳng hạn như có đường trong nước tiểu), bác sĩ sẽ đề nghị bạn thực hiện xét nghiệm này trong lần khám thai đầu tiên và lặp lại xét nghiệm sau đó vào tuần thứ 24-28 nếu kết quả lần đầu tiên là âm tính.
Cũng phải nói thêm rằng, nếu bạn có kết quả xét nghiệm glucose huyết dương tính, chưa hẳn là bạn đã bị tiểu đường thai kỳ. Điều này chỉ có nghĩa rằng bạn sẽ cần thực hiện các xét nghiệm kĩ hơn (thử nghiệm dung nạp đường) để khẳng định chắc chắn.
Những ai có nguy cơ mắc tiểu đường thai kỳ cao?
Theo Hiệp hội Đái tháo đường Mỹ (the American Diabetes Association), bạn đang có nguy cơ mắc bệnh tiểu đường thai kỳ cao (và nên đi xét nghiệm sớm) nếu:
- Đang béo phì (chỉ số khối cơ thể hơn 30).
- Đã bị tiểu đường trong lần mang thai trước.
- Có đường trong nước tiểu.
- Gia đình từng có nhiều người bị tiểu đường.
Một số bác sĩ cũng sẽ khuyên bạn thực hiện xét nghiệm sớm nếu bạn có các yếu tố nguy cơ khác như:
- Em bé trước đây của bạn có cân nặng khá lớn khi mới sinh ra (4 - 4.5 kg).
- Bạn đã từng bị thai chết lưu không rõ nguyên nhân.
- Em bé trước đây của bạn bị dị tật bẩm sinh.
- Bạn bị cao huyết áp.
- Bạn trên 35 tuổi.
Ngoài ra, một nghiên cứu công bố trên tạp chí sản phụ khoa Mỹ (Obstetrics & Gynecology) tháng 5-2010 cho thấy mối liên hệ giữa việc tăng cân quá mức trong khi mang thai (đặc biệt trong giai đoạn thai kỳ đầu tiên) và nguy cơ bị đái tháo đường thai kỳ. Các nhà nghiên cứu thấy rằng nguy cơ này cao nhất ở những phụ nữ thừa cân và da màu.
Hãy nhớ rằng nhiều phụ nữ mắc bệnh tiểu đường thai kỳ mà không có bất kỳ yếu tố nguy cơ nào cả. Đó là lý do hầu hết bác sĩ sẽ khuyến cáo những người đến khám thai xét nghiệm đường huyết ở tuần thai thứ 24-28.
Bệnh tiểu đường thai kỳ ảnh hưởng đến mẹ và em bé như thế nào?
Hầu hết phụ nữ mắc bệnh tiểu đường do thai kỳ đều có những đứa con khỏe mạnh. Thay đổi chế độ ăn uống và tập thể dục có thể là đủ để giữ mức đường huyết của bạn trong tầm kiểm soát, mặc dù đôi khi việc sử dụng thuốc cũng cần thiết.
Điều quan trọng là giữ cho nồng độ đường huyết trong tầm kiểm soát bởi vì bệnh tiểu đường không được kiểm soát có thể gây ra những hậu quả ngắn hạn hoặc lâu dài nghiêm trọng cho bạn và em bé.
Nếu mức đường huyết của bạn quá cao, quá nhiều đường cũng sẽ ở trong máu của bé. Và khi điều này xảy ra, tuyến tụy của bé phải sản xuất thêm insulin để xử lý lượng glucose tăng thêm. Tất cả lượng đường máu và insulin vượt quá này làm cho em bé tăng cân quá mức, đặc biệt ở phần trên của cơ thể. Điều này có thể dẫn tới chứng “khổng lồ”. Một em bé “khổng lồ” có thể quá lớn với việc sinh thường. Hoặc đầu em bé có thể qua nhưng vai của bé lại bị kẹt. Trong trường hợp này (gọi là đẻ khó), bác sĩ sẽ cần dùng đến kĩ thuật đặc biệt để đưa em bé ra.
Quá trình sinh nở đôi khi có thể gây gãy xương hoặc các tổn thương về thần kinh, cả hai vấn đề này đều có thể chữa lành mà không gây ra hậu quả nào về sau đối với gần 99% trẻ. (Trong một số trường hợp rất hiếm gặp, em bé có thể bị tổn thương não do thiếu oxy trong quá trình sinh). Ngoài ra, các thao tác cần thiết để đưa một em bé lớn ra ngoài có thể làm tổn thương vùng âm đạo hoặc cần rạch âm hộ của mẹ.
Do những nguy cơ này, nếu bác sĩ nghi ngờ em bé của bạn quá lớn, bác sĩ có thể khuyên bạn nên sinh mổ. May mắn là chỉ một số ít phụ nữ được kiểm soát đường huyết tốt mới có một em bé quá lớn.
Ngoài ra, trẻ sơ sinh có dự trữ quá nhiều chất béo (do hậu quả của mức đường huyết ở mẹ cao trong khi mang thai) thường tiếp tục tăng cân quá nhiều lúc còn nhỏ và ngay cả khi trưởng thành.
Ngay sau khi sinh, em bé có thể bị tụt đường huyết vì cơ thể của bé vẫn còn tiếp tục sản xuất nhiều insulin để đáp ứng với nồng độ đường huyết cao của mẹ. Điều này rất dễ xảy ra nếu mức đường máu của mẹ cao trong suốt thời kỳ mang thai đặc biệt là khi sắp chuyển dạ.
Bé sẽ được kiểm tra đường huyết lúc mới sinh và sau này khi cần thiết bằng cách lấy một giọt máu từ gót chân của bé. Cho bé bú ngay sau khi sinh càng sớm càng tốt, sữa mẹ là tốt nhất, có thể giúp ngăn ngừa và ứng phó với các cơn hạ đường huyết.
Tuy nhiên trong những trường hợp hạ đường huyết nghiêm trọng, bé sẽ cần truyền glucose tĩnh mạch. Kiểm tra đường huyết của bé và truyền tĩnh mạch khi cần thiết có thể tránh được những vấn đề nguy hiểm như co giật, hôn mê, và tổn thương não có thể xảy ra nếu tình trạng này không được chú ý kịp thời.
Em bé của bạn cũng có thể có nguy cơ cao bị khó thở trong khi sinh, đặc biệt nếu mức đường huyết của bạn không được kiểm soát tốt hoặc bạn sinh non (phổi của em bé có mẹ bị tiểu đường có khuynh hướng phát triển chậm hơn một chút so với bình thường). Nguy cơ trẻ sơ sinh bị vàng da cũng tăng lên.
Nếu đường huyết của bạn không được kiểm soát tốt, em bé còn có nguy cơ bị chứng tăng hồng cầu và giảm canxi huyết, chức năng tim của em bé cũng có thể bị ảnh hưởng.
Một số nghiên cứu đã tìm thấy mối liên hệ giữa bệnh tiểu đường thai kỳ nghiêm trọng và sự tăng nguy cơ thai chết lưu trong hai tháng cuối thai kỳ.
Cuối cùng, phụ nữ bị tiểu đường thai kỳ có nguy cơ bị tiền sản giật cao, đặc biệt ở những người bị béo phì trước khi mang thai hoặc nồng độ đường huyết không được kiểm soát tốt.
Phải làm gì khi bị tiểu đường thai kỳ?
Bạn sẽ phải theo dõi mức đường huyết của bạn thường xuyên, bằng cách sử dụng một dụng cụ đo đường huyết tại nhà. Để giữ cho mức đường huyết ổn định, bận cần lưu ý một số điều sau:
Tự kiểm tra đường huyết bằng dụng cụ đo tại nhà
- Chế độ ăn: ăn theo một chế độ đã được lên kế hoạch tốt dựa trên chiều cao, cân nặng, và mức độ hoạt động của bạn.
Chế độ ăn uống của bạn phải có sự cân bằng hợp lý của protein, chất béo và đường, đồng thời cung cấp lượng vitamin, khoáng chất, và calo thích hợp. Để giữ cho mức đường của bạn ổn định, điều đặc biệt quan trọng là bạn không được bỏ bữa, nhất là bữa sáng, và tránh các thực phẩm có nhiều đường như kẹo, bánh quy và nước ngọt.
Điều này nghe có vẻ khó khăn, nhưng nó không quá khó một khi bạn chú ý. Và đừng tự nghĩ rằng bạn đang thực hiện một chế độ ăn uống kiêng khem đặc biệt. Các nguyên tắc trong chế độ ăn uống cho bệnh nhân tiểu đường đều rất tốt cho tất cả mọi người. Hãy nghĩ rằng đây là cơ hội để tạo cho bạn và cả gia đình một thói quen ăn uống khỏe mạnh.
Lên kế hoạch cho một chế độ ăn uống lành mạnh
- Tập luyện: Nghiên cứu cho thấy tập luyện vừa phải cũng nâng cao khả năng xử lý glucose của cơ thể, giữ cho nồng độ đường huyết trong mức kiểm soát. Nhiều phụ nữ bị tiểu đường khi mang thai được hưởng lợi ích từ 30 phút hoạt động thể chất mỗi ngày, chẳng hạn như bơi… Tham khảo ý kiến bác sĩ về mức độ tập luyện phù hợp với bạn.
- Dùng insulin nếu cần thiết: Nếu bạn không thể kiểm soát lượng đường huyết đầy đủ bằng chế độ ăn uống và luyện tập đơn độc, bác sĩ sẽ kê đơn để bạn tự chích insulin cho mình. Khoảng 15% phụ nữ bị tiểu đường thai kỳ cần dùng insulin. Gần đây, một số bác sĩ đã kê đơn thuốc uống thay vì tiêm cho một số trường hợp đái tháo đường khi mang thai.
Có cần làm thêm xét nghiệm khác không?
Bác sĩ sẽ muốn theo dõi em bé kỹ càng hơn trong 2-3 tháng cuối cùng của thai kỳ, tùy thuộc vào mức độ tăng cân của bạn và việc bạn có bất kỳ vấn đề về sức khỏe hoặc sản khoa khác không.
Điều này có nghĩa là bạn có thể cần phải đi khám thai thường xuyên hơn so với thông thường. Bác sĩ sẽ hướng dẫn bạn nên bắt đầu đếm số lần đạp của bé như thế nào ở tuần 28 để bạn có thể thông báo cho bác sĩ ngay khi bạn cảm thấy em bé đang hoạt động ít đi.
Nếu bạn không thể giữ cho nồng độ đường huyết trong mức kiểm soát hoặc cần phải dùng thuốc hạ đường huyết, hoặc nếu có bất cứ yếu tố nguy cơ nào khác, bạn sẽ cần thực hiện một số kiểm tra để theo dõi sức khỏe của bé, bắt đầu từ khoảng tuần 32 (có thể bắt đầu sớm từ tuần 28 tùy thuộc vào tình trạng cá nhân của bạn). Các kiểm tra này có thể bao gồm theo dõi tim thai (nonstress test - NST) và siêu âm định kỳ. Nếu bạn bị tiểu đường thai kỳ nhẹ, được kiểm soát tốt mà không cần dùng thuốc và không có vấn đề nào khác, bạn có thể bắt đầu các kiểm tra này từ tuần thứ 36 hoặc muộn hơn.
Bạn có thể có một hoặc nhiều lần siêu âm trong suốt giai đoạn thai kỳ thứ ba để theo dõi sự phát triển của em bé. Bác sĩ có thể đề nghị bạn làm điều này trong thời gian sớm của giai đoạn thứ ba để giúp đánh giá nhu cầu của bạn với việc dùng thuốc. Bạn cũng sẽ có một siêu âm gần ngày dự sinh. Nếu em bé có vẻ quá lớn, bạn có thể cần được tác động để sinh trước ngày dự sinh, hoặc bác sĩ sẽ khuyên bạn sinh mổ.
Lưu ý: Nếu bệnh tiểu đường được chẩn đoán trong nửa đầu của thai kỳ thì có nhiều khả năng là bạn bị tiểu đường từ trước khi mang thai mà không biết. Trong trường hợp này, bác sĩ sẽ yêu cầu bạn siêu âm tim đồ của thai nhi (một siêu âm tập trung vào tim của bé) bởi vì nguy cơ trẻ bị khuyết tật bẩm sinh, đặc biệt là dị tật ở tim, là cao nếu đường huyết của bạn cao trong suốt 8 tuần đầu mang thai – giai đoạn cơ thể bé đang hình thành.
Sau khi sinh em bé, bệnh tiểu đường có hết không?
Thường là có. Hầu hết phụ nữ bị tiểu đường thai kỳ sẽ khỏi hoàn toàn sau khi sinh. Nhưng vẫn có một số nhỏ thì không. Khoảng 1/3 phụ nữ mắc tiểu đường khi mang thai sẽ tiếp tục bị tiểu đường hoặc chứng suy giảm dung nạp đường (tức là nồng độ đường huyết của họ vẫn cao hơn bình thường nhưng chưa đến mức để coi là bị tiểu đường).
Vì lý do này, bạn sẽ cần đi xét nghiệm đường huyết sau 6-12 tuần sau khi sinh. Xét nghiệm này yêu cầu bạn phải nhịn đói qua đêm và có thể thực hiện ở lần khám thai sau sinh 6 tuần. Thêm vào đó, đối với những phụ nữ bị tiểu đường thai kỳ và kết quả xét nghiệm sau sinh bình thường, Hiệp hội Đái tháo đường Mỹ khuyến cáo nên kiểm tra lại ít nhất 3 năm một lần.
Bệnh tiểu đường thai kỳ có làm tăng nguy cơ bị đái tháo đường trong tương lai?
Có. Khoảng một phần ba tới một nửa phụ nữ có thai mắc bệnh tiểu đường sẽ bị lại một lần nữa trong lần mang thai sau. Và tới 50% phụ nữ bị tiểu đường khi mang thai sẽ tiến triển thành đái tháo đường vào một thời điểm nào đó trong tương lai.
Những người có nguy cơ cao nhất thuộc một trong các trường hợp sau:
- Béo phì (nguy cơ là 50-75% nếu đang bị béo phì và ít hơn 25% nếu có cân nặng bình thường).
- Nồng độ đường huyết rất cao trong thời gian mang thai (đặc biệt nếu bạn cần phải dùng thuốc).
- Được chẩn đoán bị tiểu đường trong giai đoạn sớm của thai kỳ.
- Các kết quả xét nghiệm glucose sau sinh gần chạm giới hạn (tương đối cao mặc dù chưa đủ cao để chẩn đoán là bị tiểu đường).
Có thể làm gì để giảm thiểu nguy cơ bị tiểu đường trong tương lai?
Giữ cân nặng hợp lý, lựa chọn các thực phẩm lành mạnh, và tập luyện đều đặn có thể giúp bạn tránh mắc bệnh tiểu đường sau này.
Tập luyện đều đặn có thể giúp bạn tránh mắc lại tiểu đường sau này
Ngoài ra, cho bé bú mẹ có thể mang lại cho bạn một số lợi ích bảo vệ. Có nghiên cứu cho thấy mối liên quan giữa việc cho con bú và khả năng giảm cân sau khi sinh, cũng như việc giảm nguy cơ mắc đái tháo đường typ hai và các bệnh tim mạch.
Có thể làm gì để giảm thiểu nguy cơ liên quan cho em bé lúc còn nhỏ và sau này?
Như đã đề cập ở trên, cố gắng hết sức để giữ cho nồng độ đường huyết trong tầm kiểm soát trong suốt quá trình mang thai.
Sau khi sinh, cho em bé bú mẹ. Có bằng chứng cho thấy em bé bú sữa mẹ có tác động tích cực đến sự chuyển hóa glucose và phòng tránh béo phì, đồng thời giảm nguy cơ trẻ bị tiểu đường.
Và bởi vì con bạn có nguy cơ bị béo phì cao hơn (cả lúc còn nhỏ và khi trưởng thành) – cũng như tăng nguy cơ mắc các bệnh tim mạch và tiểu đường – điều đặc biệt quan trọng là bạn cần giúp bé có một chế độ ăn uống lành mạnh, duy trì cân nặng bình thường và hoạt động thể chất đều đặn.
Cuối cùng, hãy chắc chắn rằng bác sĩ chăm sóc cho bé biết bạn đã mắc bệnh tiểu đường trong thời gian mang thai.
DS. Trần Lan lược dịch
